LONT - analyse
Door Rieks Swarte
Analyse
Het boek ZÜNDFADEN is in 1974 geschreven door de linkse liedjeszanger en advocaat Frans Josef Degenhardt. Het is gebaseerd op zijn eigen jeugd in de 2e oorlog in het fabrieksstadje Schwelm in het Ruhrgebied. De arbeiders in de fabriek zijn socialisten en vestigen de hoop op de Sovjet Unie als bevrijders. Ze verzetten zich tegen de fascisten van Hitler en zijn tegelijkertijd kritisch en waakzaam tegenover de Engelse en Amerikaanse bevrijders.
Het verhaal speelt zich af in de laatste jaren van de tweede wereldoorlog in het Duitse Ruhrgebied. We volgen een jongen van 13-14 met zijn clubje en hoe zij betrokken worden in het verzet. Het verhaal speelt zich af in het arbeidersmilieu. Er wordt gewerkt in de staalfabriek die ook oorlogstuig maakt voor Hitler. Het Ruhrgebied wordt voortdurend gebombardeerd door de geallieerden om de oorlogsindustrie te verzwakken. Desalniettemin valt er voor Fänä en de zijnen genoeg te beleven.
De toon van het verhaal is vol humor. Pubers die met hun fantasie op de loop gaan, botsende karakters, wonderlijke voorvallen en anekdotes, curiosa, noem maar op.
Kortom een optimistisch verhaal..
Het is een optimistisch verhaal uit de tweede wereldoorlog.
Duitsers die tegen de nazi’s in verzet gingen.
Het bijzondere van dit verhaal is dat je een stuk verdonkeremaande geschiedenis tegenkomt, kort door de bocht: dat er ook goede Duitsers waren. Dat er verzet was in Duitsland wekt niet alleen verbazing, maar ook bewondering. Het gaat een stuk verder dan Spielberg’s Indiana Jones opmerking: “Look, it’s the nazies. I hate these guys!”.
Het boek is tegelijkertijd ook een coming of age-roman en de toon ervan is optimistisch, open.
Toen ik het boek in de jaren zeventig voor het eerst las, vond ik het een openbaring. Het gaat hier over gewone mensen. Geen heldendom en dat is er mooi aan.
Wat heeft het verhaal ons nu te vertellen?
In onze tijd van hyperkapitalisme, waarin rijken steeds rijker en armen steeds armer worden verlies je weleens de hoop dat het ooit nog goed komt met de mensheid. We weten ook niet hoe we er tegen in het geweer kunnen gaan. De verhoudingen zoals in de oorlog waren scherp afgetekend. Nu is alles vertroebeld door sociale media, schermverslaving, permanente entertainment, influencers, fakenieuws en reclame.
Onze samenleving is daardoor voor veel mensen niet meer te lezen. Niet alleen bij jongeren is er een gebrek aan referentie en kennis van de geschiedenis. De verwarring is groot. Je ziet hetzelfde gedrag van de massa’s toen weer opnieuw: het kiezen voor de machtigen en rijken, in de hoop er een graantje van mee te pikken, in plaats van je te weren tegen diegenen die allesbepalend zijn geworden
De Lijnen
De klup
4 pubers die niet meer naar school gaan en zich vervelen op een muurtje, over de toekomst en vrijheid filosoferen en over seks, maar die hun bijdrage kunnen leveren aan het verzet. Onder andere het onderbrengen en verzorgen van ondergedoken mensen in de Elzengrot.
Het dromen, fantaseren en de werkelijkheid.
Als het stuk begint dromen de kinderen nog van wat ze zouden doen als de oorlog afgelopen zal zijn. Alles is nog in een stadium van mogelijkheden, alleen zijn ze nog niet in de oorlog getrokken, maar dat verandert snel als ze verzetswerk gaan doen.
Speciale opdracht voor de kinderen is het beheren en bewaken van de Elzengrot als onderduikplek voor nogal een gevarieerde groep mensen. Dat is een hele verantwoordelijkheid.
Gedurende het verhaal blijft die kinderlijke blik wel aanwezig en denken ze met de overmoed en romantiek van een partizanenleger de oorlog te kunnen beëindigen. Ze moeten ook leren van hun fouten, maar aan het einde zijn ze behoorlijk volwassen geworden en gaat ieder zijns/haars weegs.
Vaders en zonen.
Het verhaal begint met de arrestatie van de vader van Fänä. Daarmee wordt het kind net als zijn vriendjes vaderloos.
Aan het eind raken vader en zoon in conflict, de zoon blijkt geen kind meer te zijn en de vader heeft te accepteren dat ze gelijken zijn geworden
Het samen delen.
Het hele verhaal is gebed in de hoop op een socialistische heilsstaat. De hoop dat de Soviet-unie de macht over zal nemen. Aan het einde blijft er van die droom weinig meer over en zullen bakens verzet moeten worden om een nieuwe toekomst voor ogen te hebben.
Maar de solidariteit van de mensen van de fabriek en uit de buurt is sterk genoeg voor die toekomst. Het “samen” en “delen” staat hoog in het socialistische vaandel.
De moeders.
Omdat de vaders of vermoord zijn of als dwangarbeiders of als soldaat op andere plekken
moeten werken is de buurt een moeder-samenleving geworden. De meesten werken in de staalfabriek en ze moeten de opvoeding van de kinderen (die niet meer naar school gaan) alleen doen.
Over het ontluiken van seksualiteit en de liefde.
Intussen zien we Fänä ook volwassen worden in de liefde. Hij stelt zich een toekomst voor, waar er voor fantasie weinig plaats is, maar wil die toekomst graag samen delen met Sugga.
Het verzetswerk.
De ondergrondse opereert vanuit de fabriek in het geheim. Iedereen uit de buurt werkt er aan mee, maar het vereist de nodige discipline en geheimhouding. Desalniettemin maakt het verzet gebruik van de kinderen. Geen school, dus veel tijd, en ze kunnen niet worden opgepakt want ze zijn niet verdacht. Als het er aan het einde van de oorlog op aan komt leidt het verzet ook de finale slag.
Plan
Een idee is om het stuk dramaturgisch als een aantal losse verhalen en scenes over het verzet in de laatste jaren van de tweede wereldoorlog door pubers in het Ruhrgebied te vertellen/spelen. In de ogenschijnlijke brokkelige structuur van de tekst zit wel degelijk een verhaallijn.
“de klup” is de doorgaande verhaallijn. Losse monologen kleuren het verhaal in al lijken ze los te staan.
De context van de voorstelling is de club vrienden jaren na dato die hun verhaal vertellen. We beginnen dan ook letterlijk met vertellen aan tafel, tot het ineens blijkt te spelen. te spelen.
Het verhaal gaat over pubers, maar ze worden verteld/gespeeld door oudere spelers, die terugblikken op hun tijd van toen.
Het stuk krijgt een vertelstructuur. Een verhaal dat met z’n allen verteld wordt. Er zitten speelscènes tussen maar vaak springen spelers het verhaal in met een enkel zinnetje of scènetje. Ook zijn er een aantal monologen.
Een verhaalstructuur houdt wel in dat we heel veel moeten werken aan de stem en de intonatie. Niet zozeer het spelen van rollen, dan het je voorstellen van personages.
De losse vertelstructuur zorgt ervoor dat het publiek actiever zelf het verhaal in gaat vullen.
We hebben hiervoor natuurlijk flink geput uit de theorieën van Brecht, zoals de vervreemdingstechniek, maar ook de hij denkt-zegt-doet-oefening, hier vaak vertaald in terzijdes.
Tegelijkertijd moeten we ons oefenen in “tegendraads spelen”. Dat wil zeggen dat de personages niet letterlijk spelen wat er staat, maar er een laag onder leggen door soms de andere kant op te fietsen. Laten zien dat ook in heftige situaties het leven bestaat uit banaliteiten. “Geen revolutie voordat de afwas is gedaan “ (Massimo Durutti).
Je moet je de voorstelling voorstellen als een hoorspel dat uit de hand loopt. Met eenvoudige middelen wordt de verbeelding van het publiek aangesproken. Geen realistisch toneel kortom.
Qua beeld:
Twee grote tafels waarmee geschoven kan worden. Het begint als een lezing en het eindigt als barricades.
Boven de spelers worden houtskooltekeningen geprojecteerd van de plekken waar het zich allemaal afspeelt. En er is een soundscape, zowel live als vanuit de regiecabine.
Qua kostuums: kapotte armoekleding in grijstinten “Alle farben zind gut nur wen sie grau sind” (Brecht). Alle kostuums zijn tig keer hersteld.